Suy luận và suy diễn trong SAT
Có bao giờ, lúc xem lại câu đã sai (error log/reflection), bạn nghĩ mãi mà vẫn không hiểu mình đã sai ở đâu chưa?
Phần tiếng Anh của SAT, bởi vì là một bài thi kiểm tra khả năng ĐỌC HIỂU (1) dựa trên BẰNG CHỨNG (2), thường yêu cầu thí sinh suy luận từ những dữ kiện đã cho. Thế nên, cũng không khó hiểu khi phần mọi người hay gọi là Verbal này có tên chính thức là Evidence-based Reading and Writing.
Tuy nhiên, suy luận không có nghĩa là suy diễn. Nếu cảm thấy mông lung hơn bao giờ hết về cách suy luận. Có lẽ bài viết này là dành cho bạn.
I. Chú tinh tinh và vitamin D
Bạn hãy thử dành 3 phút đọc bài sau đây và có cho mình một đáp án nhé.
Exclusively inhabiting tropical countries such as the Central African Republic, wild chimpanzees lack adaptations to seasonal variations in ultraviolet B (UVB) irradiance from sunlight; since UVB exposure enables vertebrates to synthesize vitamin D, this raises questions about how chimpanzees in mid-latitude zoos are affected by the lower and more variable UVB irradiance in those locations. In a study of zoo chimpanzees in Ireland and other mid-latitude countries, Sophie Moittié and colleagues found not only that chimpanzees' vitamin D levels correlate with UVB irradiance but also that vitamin D levels show no evidence of plateauing as UVB irradiance reaches its highest local levels, suggesting that _____________
Which choice most logically completes the text?
A. zoo chimpanzees in Ireland and other mid-latitude countries tend to synthesize less vitamin D than they are inherently capable of synthesizing.
B. adaptations to seasonal variations in UVB irradiance may be emerging in zoo chimpanzees in Ireland and other mid-latitude countries.
Đây là một ví dụ mà chúng mình thường lấy để minh họa cho ý tưởng ban đầu của inference: đừng suy đoán những điều vô căn cứ.
Ủa, tại sao inference bắt em phải suy luận mà em lại không được suy đoán ra cái câu trả lời. Em bị bối rối...
Không phải đâu, suy luận dựa vào chứng cứ khác với suy đoán chủ quan ở chỗ:
Suy luận đòi hỏi chúng mình dựa vào bằng chứng có trong bài đọc, còn suy đoán hãy suy diễn chủ quan là khi mình đang cố gắng ép một câu trả lời mà mình chọn và nghĩ nó là đúng vào bài đọc. Khi làm như vậy, là chúng ta đang thêm vào những giả dụ (assumptions) của chính mình, mà những giả dụ đấy hoàn toàn không có trong bài đọc. Thường gặp nhất là khi bạn không thực sự hiểu những gì mình vừa đọc, và bởi vậy, guesswork (đoán) sẽ nhiều lên.
Cùng quay trở lại bài đọc phía trên, chúc mừng bạn nào đã chọn đáp án B, bởi bạn đang đọc bài viết này :D. Đáp án B là một đáp án chưa chính xác. Có nhiều bạn sẽ trở nên rất cố chấp với bài đọc này... Thật là vô cùng hợp lí khi ban đầu, các chú tinh tinh được cho là "lack adaptation to seasonal variations...". Sau khi chuyển chỗ ở của nó, các chú này bắt đầu adapt/thích nghi được với môi trường mới...
Thực ra, việc thích nghi (adapt) với một môi trường mới có thể xảy ra không? Có thể chứ! Bởi vì lúc đầu tinh tinh thiếu thích nghi với sự biến đổi theo mùa của tia UVB (tia này giúp tinh tinh tổng hợp vitamin D), lúc sau người ta lại thấy rằng khi chuyển nơi ở của tinh tinh, vitamin D vẫn cứ tăng lên khi tia UVB đã đạt mức tối đa. Vậy thì cũng có khả năng tinh tinh đã thích nghi với sự biến đổi của UVB...
Tuy nhiên, bạn có từng nghĩ, liệu rằng nó có thể không xảy ra không?
Cũng có thể lắm chứ, thậm chí đây mới là khả năng cao nhất. Bởi sự thích nghi của một loài phải trải qua quá trình tiến hóa lâu dài, không thể chỉ chuyển qua một cái sở thú ở vùng nào đó trong một thời gian mà nó đã thích nghi... như vậy thì hơi quá mức. Tất nhiên, điều này chỉ là thông tin bên lề. Nếu căn cứ vào dữ kiện duy nhất (bạn để ý nhé, dữ kiện duy nhất để có thể suy luận từ bài đọc là câu cuối cùng thôi "In a study of...") thì khó mà khẳng định được là tinh tinh đã chủ động hoặc xuất hiện sự thích nghi, rất có thể rằng sự tổng hợp vitamin D là thụ động nhờ vào tia UVB. Vậy thì có thể chẳng có sự thích nghi nào ở đây cả. Ở môi trường nhiệt đới ban đầu tinh tinh có thể tổng hợp "thụ động" rất nhiều vitamin D (vì nhiều tia UVB). Nhưng sang môi trường ít tia UVB hơn, thì tinh tinh tổng hợp được ít hơn. Khi tia UVB đạt cực đại thì mấy chú tinh tinh này dường như vẫn có thể tổng hợp tiếp được vitamin D. Điều này có nghĩa là trong môi trường mới, những chú tinh tinh này đang làm kém hơn khả năng của mình, và nó dẫn ta tới câu trả lời chính xác của bài đọc này: đáp án A.
Tại sao đáp án B lại rất hấp dẫn để lựa chọn? Bởi vì ta thường nghĩ rằng khi cho một tiền đề ban đầu ("lack adaptation..."), một điều gì đó thay đổi (tinh tinh chuyển môi trường sống) và trí não ta sẽ tự động muốn đi ngược lại tiền đề này để khớp với sự thay đổi đó, dù cho không đọc kĩ chứng cứ, sự kiện thay đổi đó là gì. Chú tinh tinh có thể adapt được không, có thể (nhưng khả năng rất thấp); chú tinh tinh có thể không adapt không? Có thể và có khả năng cao. Tại sao lại có sự phân vân này? Rất đơn giản là bởi vì bài đọc không cho chúng ta đủ dữ kiện để kết nối việc thích nghi của tinh tinh chỉ dựa trên việc tổng hợp vitamin D. Như vậy mọi "suy luận" về việc thích nghi của tinh tinh thực chất là những "suy diễn" không có căn cứ.
Dựa vào chứng cứ duy nhất ta có, đáp án A thoạt nhìn rất đơn giản nhưng nó lại chính là một suy luận trực tiếp từ dữ kiện đã cho, không bắt chúng ta thêm thắt những giả định nào khác.
Hãy đi tìm câu trả lời dựa trên suy luận trực tiếp từ chứng cứ đã cho!
Việc đi ngược lại tiền đề trong khi suy luận, thực ra là một điều đáng báo động.
II. Sóng whistler trên Trái Đất và sao Kim
Một ngày đẹp trời nọ, người ta đo được khá nhiều dấu hiệu năng lượng của sóng whistler trên sao Kim. Ở Trái Đất, loại sóng này chủ yếu được sản sinh bởi sét. Tuy nhiên, điều bí ẩn là trên sao Kim người ta lại không tìm thấy chớp sáng, chỉ báo để biết được có sấm sét. Trong vai các nhà khoa học, bạn sẽ giải thích điều bí ẩn này như thế nào?
Một đáp án được rất nhiều thí sinh chọn, đó là đáp án D, khi họ cho rằng sự tương đồng giữa dấu hiệu năng lượng của sóng whistler trên Trái Đất và sao Kim thực chất là do sự thiếu chính xác trong dữ liệu của các con tàu thăm dò (PVO/VEX). Bởi vì nó thiếu chính xác, nên chẳng thể nói rằng trên sao Kim thực chất có sóng whistler, và điều này cũng giải thích luôn việc không thấy sấm sét, nguyên nhân chính tạo ra sóng whistler trên Trái Đất, trên sao Kim.
Quá hợp lý phải không? Tuy nhiên, bạn có để ý thấy cụm từ "in fact" ở trong văn bản không? Người viết đang cho chúng ta một tiền đề: in fact, "hai dấu hiệu năng lượng này là như nhau"!
Như vậy, lựa chọn D có thể đúng được nữa không? Tất nhiên nó vẫn có thể đúng, hoặc nó cũng có thể sai... Tại sao chúng ta lại nói được như vậy? Bởi vì đơn giản là không có dữ kiện nào cho thấy là dữ liệu từ tàu PVO/VEX có thể bị sai sót. Khi người ta không cho dữ kiện/evidence, thì chúng ta không thể suy luận.
Hãy nhớ, bất kỳ khẳng định nào, kể cả là trong bài inference, bạn cũng cần tìm được chứng cứ cụ thể và trực tiếp cho nó!
Một bảo bối bảnh bé bưởng bỉnh có thể sẽ thắc mắc: "Anh Lê ơi, nhưng đây là bài inference cơ mà. Cũng có thể tiền đề in fact là không đúng, các hiện tượng kia nếu data của hai con tàu này sai thật thì cũng có thể giải thích..."
Thực ra là không. Hãy nhớ lại từ đầu, chúng ta không thể suy luận mà không có chứng cứ. Các chứng cứ cho sẵn trong bài đọc không thể cho ta biết các con tàu thăm dò có trả về dữ liệu sai hay không. Có khả năng sai, có thể không sai. Em thấy rằng đáp án này đúng khi em giả định (assumption) vào khả năng dữ liệu sai, nhưng dữ liệu cũng có thể đúng cơ mà! Một câu trả lời đúng không thể cho phép suy luận vừa đúng, vừa sai.
Nếu để ý, có một đáp án mà ở đó hoàn tất mảnh ghép bí ẩn mà các nhà khoa học đang đi tìm. Bạn có thấy được nó không?
III. Cách hạn chế suy diễn khi làm bài đọc hiểu SAT
Khi không hiểu bài đọc, chúng ta rất dễ tạo ra các giả dụ của chính mình (tức là tự tạo ra evidence/assumption của chính mình) dù nó không có trong bài đọc. Nếu thuận theo cách nghĩ của chúng ta, thì nó đúng. Nhưng hãy thử tự hỏi, liệu nó có thể sai được không? Phép thử đúng sai thực ra rất đơn giản, hãy nhớ nguyên tắc cơ bản sau:
- Liệu có evidence nào cho chúng ta kết luận trực tiếp được đáp án không? Hãy chắc chắn là evidence ấy không thể cho ra một kết luận khác.
- Liệu chúng ta có đang đi ngược lại tiền đề? ("they lack adaptation", "in fact, they are the same"...). Thường thì trong bài đọc SAT, dựa vào các tiền đề đã cho và suy luận theo nó sẽ khiến bài đọc trở nên dễ dàng hơn nhiều.
- Đáp án đúng thường là đáp án có thể suy luận trực tiếp, chứ không cần phải qua nhiều bước suy luận. Bởi khi suy luận qua nhiều bước, khả năng cao chúng ta đang thêm thắt những giả định của riêng mình!
Nhận xét
Đăng nhận xét